Сув у ёки бу шаклда ва сифатда ҳамма жойда мавжуд бўлиб, инсон ҳаёти ҳамда атроф-муҳит учун жуда катта роль ўйнайди. Чучук ичимлик суви эса алоҳида ўринга эга. Аҳоли сонининг ўсиши, товар ва хизматлар истеъмоли ҳажмининг ортиши сувга бўлган умумий ижтимоий эҳтиёжни сезиларли даражада оширмоқда. Бу ҳақда Г.В. Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университети Тошкент филиали директори, академик Қаландар Абдураҳмонов ЎзА мухбири билан суҳбатда таъкидлаб ўтди.
— Бундан бир неча ўн йиллар аввал сув ўз-ўзидан мавжуд бўлган табиий неъмат деб ҳисобланарди. У деярли бепул ёки жуда арзон эди. Ер юзининг 70 фоизи сув билан қопланган бўлса-да, унинг фақат бир фоиздан ками ичиш учун яроқлидир. Сув — тез суръатлар билан тугаб бораётган ва юқори талабга эга бўлган хомашё товарига айланиши мумкин бўлган ресурсдир.
Ер юзида қирққа яқин давлат географик жиҳатдан сув тақчиллигини бошдан кечирмоқда — улар қурғоқчил ҳудудларда жойлашган. Сув ресурсларидан фойдаланиш борасида Марказий Осиё мамлакатларида ҳам жиддий муаммолар мавжуд.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти маълумотларига кўра, 1,2 миллиарддан ортиқ киши доимий чучук сув тақчиллиги шароитида яшамоқда, 2 миллиардга яқин аҳоли эса ундан мунтазам равишда, айниқса қурғоқчилик мавсумида азият чекмоқда. Чучук сув тақчиллиги дунёнинг 50 дан ортиқ мамлакатида (Африка, Жануби-Шарқий Осиё, Лотин Америкаси) кузатилмоқда. Бу ҳудудларда сайёрамиз аҳолисининг 60 фоиздан ортиғи истиқомат қилади ва келажакда аҳоли сони яна қарийб 3-3,6 бараварга кўпайиши кутилмоқда. Натижада сайёрамизда чучук сувнинг миқдорий тақчиллиги юзага келди.
Иқлим ўзгариши ёзни янада иссиқ ва қурғоқчил қилмоқда, дарёлар қуримоқда, ер ости ва ер усти сувларига бўлган босим ортиб бормоқда. Шу билан бирга, хавфсиз ичимлик сувидан фойдаланиш имконияти нотекис бўлиб қолмоқда. Ҳаддан ташқари кўп фойдаланиш ва атроф-муҳитнинг ифлосланиши туфайли сув бутун дунёда танқис ресурсга айланяпти. Сайёрадаги сув билан боғлиқ вазиятни чуқур таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, яқин ўн йилликларда ҳар бир мамлакат сувга иқтисодий неъмат, инсон ҳуқуқи ва тугаб бораётган ресурс сифатида муносабат шакллантириши зарур.
Мутахассислар чучук сув тақчиллиги ва унга бўлган талаб янада ортишини прогноз қилмоқдалар. Масалан, БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (ФАО) прогнозларига кўра, XXI асрнинг учинчи ўн йиллиги ўрталарига келиб 4 миллиарддан ортиқ аҳоли чучук сув етишмовчилиги шароитида қолиши мумкин.
Иқлим ўзгариши туфайли юзага келаётган хавфсизлик таҳдидларини бартараф этиш хавф-хатарларни узлуксиз ва олдиндан бошқаришни потребует қилади. Иқлим ўзгариши соҳасидаги халқаро ҳамкорлик ва бу масаланинг муҳокама этилиши кескинликнинг олдини олиш ҳамда ишончни мустаҳкамлаш чораларини кўриш учун қулай бошланғич нуқта ҳисобланади. Бундан ташқари, улар мамлакатлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни кенгайтириш ва инвестициявий салоҳиятни оширишга сезиларли ҳисса қўшиши мумкин.
Маълумки, замонавий дунё иқтисодиёти сувга боғлиқдир. Сув истеъмолининг асосий қисмини қишлоқ хўжалиги, энергетика, саноат ишлаб чиқариши ҳамда коммунал-маиший соҳа ташкил этади. Музликларнинг эриши ва аграр сектор, энергетика ҳамда шаҳарлар томонидан талабнинг ортиши натижасида юзага келаётган Марказий Осиёдаги сувнинг ўткир танқислиги нафақат жиддий муаммоларни, балки янги инвестициявий йўналишларни ҳам шакллантирмоқда.
Бу ҳақда жорий йилнинг 16-18 июнь кунлари Тошкентда бўлиб ўтган V Тошкент халқаро инвестиция форуми доирасидаги «Сув, энергия ва озиқ-овқат ўзаро боғлиқлиги: иқлим барқарорлиги ва қишлоқ хўжалигига инвестициялар» мавзусидаги панель сессиясида ҳам сўз юритилди. Муҳокамаларнинг асосий мавзуси Ўзбекистонда сув ва озиқ-овқат хавфсизлиги масалалари, барқарор иқтисодий ўсиш учун инвестицияларни жалб этиш, шунингдек, амалий технологик ечимлар бўлди.
Иқлим ўзгариши сув, озиқ-овқат, энергетика, транспорт, соғлиқни сақлаш ва экотизимлар бир-бири билан қанчалик узвий боғлиқлигини кўрсатмоқда. Сувдан фойдаланиш имконияти камайганда, бу нафақат қишлоқ хўжалигига таъсир қилади. Бу гидроэнергетика, озиқ-овқат нархлари, миграция, бандлик, тупроқ ҳолати ва ҳатто минтақавий барқарорликда ҳам ўз аксини топади.
Сув саноат ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида улкан аҳамиятга эга. Унинг инсоннинг маиший эҳтиёжлари, барча ўсимлик ва ҳайвонот дунёси учун зарурлиги ҳаммага маълум. Кўплаб тирик мавжудотлар учун у яшаш муҳити бўлиб хизмат қилади. Шаҳарларнинг кенгайиши, саноатнинг шиддатли ривожланиши, қишлоқ хўжалигининг жадаллашиши, суғориладиган ерлар майдонининг сезиларли даражада кенгайиши, маданий-маиший шароитларнинг яхшиланиши ва бошқа қатор омиллар сув билан таъминлаш муаммоларини тобора мураккаблаштирмоқда. Экстремал иссиқлик узоқ давом этганда шаҳарлар, транспорт, соғлиқни сақлаш тизимлари ва меҳнат унумдорлиги зарар кўради.
Иқлим хавф-хатарлари чегара билмайди. Минтақанинг бир қисмидаги қурғоқчилик бошқа қисмидаги озиқ-овқат бозорларини ўзгартириб юбориши мумкин. Музликларнинг эриши тоғли ҳудудлардан анча узоқда жойлашган дарёлар оқимига таъсир кўрсатади. Чанг бўронлари, иссиқлик тўлқинлари ва экстремал ёғингарчиликлар бир вақтнинг ўзида бир нечта давлатга таъсир қилади. Шу боис, биргаликда мослашиш (адаптация) — бу амалий заруриятдир.
Марказий Осиё — сув хавфсизлиги энергетика, озиқ-овқат ва атроф-муҳит билан чамбарчас боғлиқ бўлган минтақадир. Улкан тоғ тизмалари ва чучук сув манбаларининг кўплигини, шунингдек, даштлар ва қурғоқчил ландшафтларни қамраб олган геофизик хилма-хиллик минтақада сув хавфсизлиги тўғрисида турлича қарашлар шаклланишига хизмат қилади.
Бугунги кунда Марказий Осиё минтақаси иқтисодиётнинг ўсиши ва ривожланиши муносабати билан электр энергиясига бўлган талабнинг ортиши, шунингдек, Париж битимига мувофиқ иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш зарурияти билан тўқнаш келмоқда. Ижтимоий ишлаб чиқаришнинг жадаллашиши сувнинг сифати ва миқдорига бўлган талабларни оширмоқда. Масалан, янги ишлаб чиқариш турлари, хусусан, кимё ва металлургия саноати сув сифатига жуда талабчандир. Бундан буён сув янги саноат корхоналари ва шаҳарларни жойлаштиришда энг муҳим омил ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев V Тошкент халқаро инвестиция форумининг очилишида сўзлаган нутқида шундай деди:
«Жаҳон иқтисодиёти ва капитални тақсимлашнинг глобал харитаси шиддат билан ўзгараётган, савдо зиддиятлари кучаяётган ҳозирги шароитда ҳар бир инвестор тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ишончли ҳимояланган, иқтисодиёти юқори суръатлар билан ўсаётган, кенг имкониятлар яратилган мамлакатларга сармоя киритишга интилиши табиийдир».
Иқлим ўзгаришига қарши курашиш, айниқса, Марказий Осиё учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Келажакда минтақанинг барқарорлигини таъминлаш учун сув ресурслари ва қишлоқ хўжалиги соҳасида зудлик билан оқилона ечимлар талаб этилади. Бугунги кунда Ўзбекистонда сув тақчиллигининг олдини олиш ва сув ресурсларини муҳофаза қилишга қаратилган кенг кўламли давлат дастури амалга оширилмоқда. Асосий ташаббуслар қаторига қишлоқ хўжалигида сув тежовчи технологияларни жорий этиш, каналлар ўзанларини бетонлаш ва оқова сувлардан қайта фойдаланиш дастурларини кенгайтириш киради.
Менинг фикримча, таълим соҳаси томонидан ушбу муаммони ҳал қилиш воситаларидан бири — мақсадли таълим дастурлари ва ижтимоий кампаниялар орқали иқлим ўзгариши ҳамда барқарор амалиётлар ҳақида хабардорлик даражасини оширишдир. Ишончим комилки, минтақада иқлим ўзгариши оқибатлари тўғрисида жамиятнинг хабардорлик даражаси юксалиши иқлим ўзгариши таъсири билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишда ёрдам беради.
Ушбу ёндашув жамият хулқ-атворини атроф-муҳитга нисбатан эҳтиёткорона муносабатда бўлишга йўналтириши керак. Таълим маҳаллий тажрибани ошириш ва инновацион технологияларни жорий этиш мақсадида иқлимга мослаштирилган саноат, қишлоқ ва сув хўжалиги учун малакали кадрлар тайёрлашга кўмаклашиши лозим. Қўшни давлатлар ўртасида илмий, ишбилармонлик алоқаларини, шунингдек, таълим соҳасидаги ҳамкорликни рағбатлантириш, ахборот ва тажриба алмашиш ҳамда иқлим ўзгариши таъсирини баҳолаш ва кундалик тирикчилик манбалари учун хавф-хатарларни камайтириш бўйича пилот лойиҳаларни амалга ошириш зарур.
Инсон капиталига киритилган ушбу муҳим инвестициялар иқлим ўзгаришига мослашиш ва минтақадаги сув тизимларининг барқарорлигини таъминлашда катта аҳамиятга эга бўлади.
Азиза Алимова, ЎзА
