Бугунги кунда рақамли иқтисодиёт ва таълимни ривожлантириш дунёнинг барча мамлакатлари давлат сиёсатининг бош устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Олий таълим ҳам рақамлаштиришнинг умумий тизимига интеграциялашмоқда, олий таълим муассасалари (ОТМ) шиддат билан «рақамли шаклга ўтмоқда» ва таълим жараёнларини онлайн форматга ўтказмоқда.
Ўзбекистонда рақамли таълимни жорий этиш — бу рақобатбардош инсон капиталини ривожлантиришга қаратилган кенг кўламли трансформациядир. У «Рақамли Ўзбекистон – 2030» Стратегиясига, инфратузилмани модернизация қилишга, шахсийлаштирилган таълимга ўтишга ҳамда ўқитувчиларнинг рақамли саводхонлигини оширишга асосланади. Ўзбекистон каби рақамлаштириш йўлидан фаол илгарилаётган мамлакатларда сифатли ва мослаштирилган контент яратиш нафақат долзарб, балки стратегик муҳим йўналишга айланмоқда.
«Рақамли Ўзбекистон – 2030» миллий дастури доирасида нафақат инфратузилмани модернизация қилиш, балки таълим мазмунига бўлган ёндашувларни қайта кўриб чиқиш бўйича ҳам қадамлар ташланмоқда. Бунда маҳаллий шароит ва эҳтиёжларга йўналтирилган, ўзбек тилидаги таълим курслари ва материалларини таклиф этувчи маҳаллий рақамли платформалар тобора муҳим рол ўйнамоқда.
Олий таълимнинг устувор лойиҳаси сифатида рақамлаштириш — рақамли технологияларни қўллаган ҳолда касбий тайёргарлик сифатини оширишни мақсад қилган. Жараённинг меъёрий-ҳуқуқий тартибга солиниши ОТМларни таълим ва касбий тайёргарлик тизимини янгилашга, рақамли таълим муҳитини шакллантиришга, рақамли ўқитиш воситаларини жорий этишга ва рақамли иқтисодиёт талабларига мувофиқ мутахассислар тайёрлашга ундамоқда.
Бугунги кунда дунёнинг кўплаб ОТМлари, жумладан, Ўзбекистондаги олий вазифалар ҳам таълим жараёнини қайта англаш ва «апгрейд» қилиш (Таълим жараёнини апгрейд қилиш — бу тизимнинг самарадорлиги, долзарблиги ва мослашувчанлигини ошириш мақсадида ўқитиш тизимини мақсадли янгилаш ва такомиллаштиришдир. Бу эскирган методлардан замонавий ёндашувларга ўтиш, янги технологияларни жорий этиш, мослашувчанлик ва амалий йўналишларни ривожлантиришни англатади) босқичида турибди. Улар битирувчиларни замонавий меҳнат бозори талабларига тайёрлашга имкон берадиган самарали рақамли таълим технологиялари ва электрон ресурсларни изламоқдалар.
Олий таълим соҳасининг устувор йўналишларидан бири — рақамли технологиялар даврида шахснинг динамик равишда ўзгариб бораётган муҳитда ўз-ўзини намоён қила олишини таъминлаш учун талаба шахсини ривожлантириш ва психологик қулайликни сақлашдир. Замонавий олий таълим битирувчининг ҳар қандай ўзгаришларга тайёрлигини шакллантириши, истиқболни кўра билишини таъминлаши, уни чекланган билимларга қарамликдан халос қилиши ва янги рақамли технологиялар билан бирга ривожланишни ўргатиши лозим. Ахборот технологиялари ўқитиш ва ўргатиш сифатини оширишга, уларни янги талаблар даражасига кўтаришга хизмат қилади.
Талабалар рақамли форматларда таҳсил олишга катта хоҳиш билдирмоқдалар ва ушбу тизимнинг афзалликларини эътироф этмоқдалар. Рақамли таълимнинг ижобий томонлари сифатида талабалар ижодкорликнинг кенгайиши, танқидий фикрлашнинг ривожланиши ҳамда педагог ва ўқувчи ўртасидаги ўзаро мулоқотнинг трансформациясига урғу беришмоқда. Ўқиш қулай шароитда кечади, интернет мавжуд бўлган исталган жойда таҳсил олиш мумкин. Рақамлаштириш материалларни ўз вақтида топиш имконини беради ва уларни ҳар бир киши ўзига қанча зарур бўлса, шунча марта қайта кўриши мумкин. Замонавий онлайн таълимнинг негизида эса сунъий интеллект ётади.
АКТнинг шиддатли ривожланиши кўникмаларни доимий равишда янгилаб боришни талаб қилади. Рақамли воситалар дарс бериш ва ўқув жараёнини бошқариш учун янги имкониятлар очади. Маълумки, рақамли таълим асослари мактаб партасидан бошлаб шаклланиши лозим. Ўзбекистонда «Ишонч-2030» лойиҳаси доираси ҳамкор ташкилотлар кўмагида мактаб таълимини рақамли трансформация қилиш дастурини амалга ошириш давом этмоқда.
Ушбу ташаббус педагогларнинг рақамли компетенцияларини ривожлантириш ҳамда ўқув жараёни ва мактабларни бошқаришга замонавий технологияларни, жумладан, ахборот-коммуникация технологиялари ва сунъий интеллект воситаларини жорий этишга қаратилган.
Бу борадаги ўқув семинарлари Тошкент, Самарқанд, Фарғона, Термиз ва Хива шаҳарларида бўлиб ўтди. Иштирокчиларга таълим самарадорлигини ва ўқувчиларнинг дарсга жалб этилувчанлигини ошириш учун рақамли технологиялардан фойдаланиш имконини берувчи амалий воситалар ва ёндашувлар тақдим этилди.
Замонавий цивилизация ривожланишининг кенг тарқалган хусусиятларидан бири — бу янги турдаги жамиятнинг қарор топишига мос келувчи «информационализм» (ахборотлашганлик) бўлиб, унинг ўзига хослиги билимларни яратиш, ахборотга ишлов бериш ва рамзий коммуникация технологияларининг хусусиятларида намоён бўлади. Аъзоларининг тобора катта қисми ахборот ресурсларини, энг аввало, янги билимларни ишлаб чиқариш ва улардан фойдаланишга диққат қаратаётган замонавий ахборот жамияти шахснинг психологик тайёргарлигига янгича талаблар қўймоқда.
Ҳозирги вақтда биз ҳаётимизнинг бутун маконини, муносабатлар ва мулоқот тизимини тубдан ўзгартирган «ахборот портлаши» шароитида яшаяпмиз. Замонавий инсон, аввалги авлодлардан фарқли ўлароқ, бутунлай бошқача — ахборот муҳитида яшамоқда ва илгари номаълум бўлган рақамли технологиялардан фойдаланмоқда. Бугунги кунда калит сўзи «рақам» бўлган ижтимоий-сиёсий трансформациялар янги воқеликни, янги этикани ва инсонга нисбатан янгича қарашни яратмоқда. Инсон фаолиятининг барча турларига дахлдор бўлган бундай ўзгаришлар қонуний равишда шахснинг қадрият ва маъно-мазмун ориентациялари тизимининг ўзгаришига олиб келади.
Бугунги кунда Ўзбекистон IT ва рақамли технологиялар соҳасида энг динамик ривожланаётган давлатлардан бирига айланди. Яқинда «StartupBlink» глобал тадқиқот платформаси ва таҳлилий маркази ҳисобот эълон қилди, унга кўра Ўзбекистон стартап-экотизимининг ривожланиш суръатлари бўйича «йил мамлакати» деб топилди. Мамлакат бундай натижаларга соҳа нафақат Тошкентда, балки ҳудудларда, чекка туманларда ҳам фаол ривожланаётгани туфайли эришди.
Юртимиз МДҲда телекоммуникация секторини ривожлантириш бўйича етакчилардан бирига айланди ва минтақанинг IT-хаби сифатида фаол ривожланмоқда. Республикада рақамли хизматлар жорий этилмоқда, алоқа операторлари бозори кенгаймоқда, хизматлар сифати эса ошиб бормоқда. Бу ҳақда Самарқандда бўлиб ўтган «M360 Eurasia 2026» халқаро форумида таъкидланди. Ушбу форум йилнинг бош телекоммуникация воқеасига айланди ва унда бутун Евроосиёдан телеком тармоғи, IT-компаниялар вакиллари, инвесторлар ва давлат тузилмалари иштирок этди. Шунингдек, тадбирда халқаро алоқа операторлари, технологик компаниялар ва рақамли ечимлар ишлаб чиқувчилари қатнашди. Икки кун давомида дунёнинг кўплаб мамлакатларидан келган экспертлар сунъий интеллект, рақамли инфратузилма, телекоммуникация тармоғини тартибга солиш, инвестициявий ҳамкорлик ва инновацион ривожланиш масалаларини муҳокама қилдилар.
Форум доирасида рақамли ҳужжатлар ва электрон рақамли имзони тан олиш масаласи ҳам муҳокама қилинди. Бу фуқароларнинг ҳаракатчанлигига (мобиллигига) тўғридан-тўғри таъсир қилади — масалан, минтақа мамлакатларида электрон паспортларни тан олиш имконияти. Бундан ташқари, электрон имзонинг ўзаро тан олиниши рақамли ҳужжатлардан бизнес жараёнларида, жумладан, компанияларнинг халқаро тендерларда иштирок этишида фойдаланиш имконини беради.
Замонавий дунёда ўзаро ҳамкорликнинг барча даражаларида рақамли цивилизациянинг янги қадриятлари кузатилмоқда. Бундан хулоса қилиш мумкинки, рақамлаштириш таълим аксиомаларини ўзгартирмоқда, инсон ҳаётий дунёсининг макони ва вақти ўзгармоқда. Бунинг учун ўқитувчиларнинг замонавий талабларга жавоб берадиган янги компетенциялари зарур. Рақамлаштириш шунчаки таълим жараёнининг бир қисми эмас, балки XXI аср чақириқларига жавоб берадиган инклюзив, инновацион ва рақобатбардош таълимни барпо этиш учун стратегик ресурс эканлигини англаб етиш лозим.
Тўртинчи саноат инқилобининг моҳиятли хусусиятларини (бошқача технологик уклад, сунъий интеллект, буюмлар интернети, меҳнат бозорларининг ўзгарган архитектураси ва субъектлиги, киберсоциализация) акс эттирувчи замонавий глобал чақириқлар кундалик ҳаётнинг рақамли трансформацияси билан тўғридан-тўғри боғлиқдир. Бу инсондан тегишли компетенцияларни эгаллашни талаб қилади ва натижада, барча таълим амалиётларини уларнинг рақамли компонентасини бойитиш контекстида тубдан ўзгартиришни тақозо этади. Ушбу ўзгаришларнинг хусусиятларини аниқлаш, педагогик фаолиятнинг янги турларини кашф этиш ва педагогик таълимнинг янги форматларини унинг узлуксизлиги мантиқида лойиҳалаштириш долзарб аҳамият касб этмоқда.
Юз бераётган ўзгаришлар мавжуд таълим тизими учун ҳам жиддий синов (чақириқ) ҳисобланади. Ҳозирги вақтда ахборотнинг умумий ҳажми сезиларли даражада ошди ва ўсишда давом этмоқда, ундан фойдаланиш имкониятлари кенгаймоқда, ахборот билан ишлаш усуллари ва уни ташкил этиш шакллари ўзгармоқда. Ахборот технологияларининг замонавий ҳолати ва уларнинг оммабоплиги ҳар бир инсонга нафақат электрон манбалардан деярли ҳар қандай билимни олиш, балки мавжуд билимларни ўзи ҳам тўлдириш имконини беради.
Замонавий шароитда педагог бир вақтнинг ўзида таълимнинг ташкилотчиси ва мотиватори сифатида намоён бўлади. Шу муносабат билан таълим жараёни субъектларининг роллари сезиларли даражада ўзгармоқда. Шундай қилиб, бугунги кунда педагог нафақат билим ташувчиси ёки ҳатто уни етказувчиси сифатида, балки кўпроқ ахборот маконидаги йўлбошчи, шарҳловчи ва таълим контентидаги навигаторга айланиб, ўқувчиларга ахборот оқимида йўналиш топиш ва улар томонидан аллақачон топилган маълумотларни тизимлаштиришга ёрдам беради. Бунда педагогнинг муҳим функцияси сифатида ўқувчиларнинг ўқув-ўз устида ишлаш ва касбий мотивациясини бошқариш, уларни ўз-ўзига таълим бериш, шахсий ва касбий ривожланиш қадриятларини англаш ҳамда ички қабул қилишга йўналтириш қолади.
Профессор Нодира ЗОКИРОВА
